Aleksitimi (Duygu Körlüğü) Nedir?
Hissetmek ile hissettiğinize ad koyabilmek aynı şey değil. Çoğu zaman ikisi o kadar hızlı art arda gelir ki aradaki boşluk hiç belli olmaz. Bazen ise boşluk açılır: Partneriniz “Şu an ne hissediyorsun?” diye sorar, midenizdeki düğümü fark edersiniz ama söyleyebildiğiniz tek şey “Bilmiyorum, iyiyim herhalde” olur. Bu ara sıra herkesin başına gelir. Sık yaşanıp bir örüntüye dönüştüğünde psikolojide buna aleksitimi deniyor.
Aleksitimi nedir?
Kısaca: Aleksitimi, duyguları yaşarken onları tanımakta, birbirinden ayırmakta ve sözcüklere dökmekte zorlanmaktır. Çoğu zaman duygu vardır ama adı konamaz. Herkeste bir ölçüde bulunan, düzeyi kişiden kişiye değişen bir özelliktir. Farkındalık alıştırmalarıyla ve gerektiğinde terapide üzerinde çalışılabilir.
Terimi 1973'te psikiyatrist Peter Sifneos, psikosomatik hastalar üzerine yazdığı bir makalede ortaya attı. Yunanca köklerine bakıldığında (a- “yok”, lexis “sözcük”, thymos “duygu”) kabaca “duygular için söz yokluğu” demektir.
Başlıkta da geçen “duygu körlüğü” halk arasında yaygın bir addır ama bilimsel bir terim sayılmaz ve durumu tam anlatmaz. Aleksitimisi olan pek çok kişinin hâli, yabancı dilde yazılmış bir mektubu okumaya çalışan birininkine benzer: Kâğıtta bir şeyler yazdığını görür ama ne dediğini çözemez.
Aleksitimi belirtileri: üç güçlük
Aleksitimi bugün çoğunlukla üç boyutla tanımlanıyor. Bu üç boyut, araştırmalarda sık kullanılan 20 maddelik Toronto Aleksitimi Ölçeği'nin (TAS-20) üç alt ölçeğine karşılık gelir. Ölçeğin Türkçe uyarlamasında da aynı yapı bulundu (Güleç ve ark., 2009). Kavramın ilk tanımlarında bu üçüne, duyguları daha az yoğun yaşamak ve hayal kurma gücünün sınırlı olması da ekleniyordu. TAS-20 bu iki özelliği ölçmüyor.
Duyguyu tanımakta zorlanmak
Bir şey hissettiğinizi bilirsiniz ama ne olduğunu çıkaramazsınız. Duygu ile bedensel duyum birbirine karışır. Gergin bir toplantıdan çıktınız, kalbiniz hızlı atıyor. Kaygı mı bu, öfke mi, yoksa sabahki üçüncü kahve mi?
Duyguyu anlatmakta zorlanmak
Ne hissettiğinizi bir ölçüde bilseniz bile bunu anlatacak sözcükleri bulmakta zorlanırsınız. Aile yemeğinde kardeşinizin iğneleyici şakası içinize dokunur. Biri sorduğunda anlatmak istersiniz ama cümle bir türlü kurulamaz, yarıda kalır ve ağzınızdan yalnızca “Yok bir şey” çıkar.
Dışa dönük düşünme
Buradaki “dışa dönük” ifadesinin sosyal ya da konuşkan olmakla ilgisi yok. Kastedilen, dikkatin iç dünyadan çok dış olaylara ve pratik ayrıntılara gitmesi. Bir diziden bahsederken karakterlerin ne hissettiğinden çok kimin ne yaptığını anlatırsınız. Hafta sonunuz sorulduğunda nereye gidip ne yaptığınızı sayarsınız, nasıl hissettiğinizden pek söz etmezsiniz. İç dünyaya bakmak tanıdık gelmediğinde zihin bildiği yere, olaylara ve yapılacaklara yönelebilir.
Bu satırlarda kendinizi bulmanız tek başına bir sorun olduğunu göstermez. Ama aradaki boşluk ilişkilerinizi yoruyorsa ya da sık bedensel yakınmalarla birlikte geliyorsa üzerinde durmaya değer.
Aleksitimi hastalık mı?
Aleksitimi, güncel tanı sistemlerinde ayrı bir hastalık olarak geçmiyor: ne Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) ICD-11 sınıflandırmasında ne de Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5-TR el kitabında (2022) böyle bir tanı var. Araştırmacıların çoğu aleksitimiyi herkeste farklı düzeylerde bulunan bir kişilik özelliği olarak görüyor.
Finlandiya'da genel nüfusu temsil eden 1.285 yetişkinin puanları çan eğrisi biçiminde dağıldı. Yani çoğu kişi ortada toplandı, uçlarda az kişi vardı. Katılımcıların %13'ü yüksek aleksitimi eşiğinin üzerindeydi (Salminen ve ark., 1999).
Aleksitimi testi ne söyler?
“Aleksitimi testi” adıyla karşınıza çıkan formlarda soruları kendiniz yanıtlar, kendinizi puanlarsınız. Araştırmalarda kullanılan TAS-20'de 20 madde 1–5 arasında puanlanır ve toplam 61 ve üzeri “yüksek aleksitimi” sayılır (Kinnaird ve ark., 2019). Bu eşik araştırmalar için belirlenmiştir, tanı koymak için tek başına yeterli olmaz. İnternetteki testlerin bir kısmı TAS-20 gibi bilimsel ölçeklerin kopyası, bir kısmı ise geçerlik çalışması yapılmamış sorulardır ve hangisi olursa olsun en fazla bir fikir verir. Puanı, yaşadıklarınızla birlikte bir uzmanla konuşmak daha anlamlıdır. Psikoloğa gitmenin ne zaman gerekli olduğunu ayrı bir yazıda bulabilirsiniz.
Ölçeğin Türkçe uyarlaması 390 üniversite ve lisansüstü öğrenciyle yapıldı ve araştırmacılar bu formu geçerli ve güvenilir buldu. Ancak üç alt ölçekten ikisinde maddelerin birbiriyle uyumu toplam puandakinden düşük çıktı (Güleç ve ark., 2009). Bu yüzden alt ölçeklerdeki puanlara fazla anlam yüklememek gerekir.
Aleksitimi neden olur?
Tek bir nedeni yok. Araştırmalar birkaç etkenin bir araya geldiğini düşündürüyor. Ancak bulguların çoğu bu etkenlerin aleksitimiyle birlikte görüldüğünü gösteriyor, hangisinin hangisine yol açtığını değil.
Bağlanma ve erken ilişkiler
Bir açıklamaya göre çocuk, duygusunun adını önce bakım verenin yüzünde, sesinde ve sözlerinde öğrenir. Ağladığında “Korktun mu? Gel bakalım” diyen bir yetişkin hem teselliyi hem sözcüğü verir. “Ağlama, büyütme” denen bir evde ise çocuk duyguyu yaşamaya devam eder ama adını öğrenemeyebilir.
Araştırmalar bu açıklamayla uyumlu bağlantılar buluyor, ama onu kanıtlamıyor. 67 çalışmanın verisini birleştiren bir meta-analizde güvensiz bağlanma ile aleksitimi arasında orta düzeyde, anlamlı bir ilişki bulundu. İlişkinin gücü bağlanma türüne, kullanılan ölçeğe ve aleksitiminin boyutuna göre değişiyordu (Zhang ve ark., 2023). Türkiye'de 300 yetişkinle yapılan bir çalışmada da aleksitimi puanı yüksek olanlarda hem kaygılı hem kaçınmacı bağlanma daha belirgindi (Durak Batıgün ve Büyükşahin, 2008). Yine de güvensiz bağlanan herkes duygularına ad koymakta zorlanmaz.
Kaygılı ve kaçınmacı bağlanmanın gündelik hayatta neye benzediğini bağlanma stilleri yazısında okuyabilirsiniz. Erken yaşantıların kişilikte bıraktığı izler ise çocukluk travmaları ve kişilik gelişimi yazısının konusu.
Bağlanmayla aleksitimi arasındaki bu bağ, İstanbul Gedik Üniversitesi'ndeki yüksek lisans tezimin de konusuydu. Tezin adı: “Bağlanma stilleri ile aleksitimi arasındaki ilişkide duygusal zekanın aracı rolünün incelenmesi”. Yani soru, duyguları tanıma ve yönetme becerisinin bağlanma ile aleksitimi arasındaki ilişkide bir ara basamak gibi işleyip işlemediğiydi.
“Erkek adam ağlamaz”: kültür ve cinsiyet
Duyguların nasıl karşılandığı kültüre de bağlıdır. Pek çok erkek, “Erkek adam ağlamaz” gibi cümleleri duyarak ve kırılganlığını belli etmemesi gerektiğini öğrenerek büyür. Psikolog Ronald Levant, bu yetiştirilme biçimiyle ilişkili ve klinik eşiğin altında kalan aleksitimiye 1992'de “normatif erkek aleksitimisi” adını verdi. Kavramın odağı, bu öğrenilmiş kalıplardır.
Erkekler ortalamada biraz daha yüksek puan alıyor. 41 örneklemi bir araya getiren bir meta-analizde bu fark, istatistikte “küçük” sayılan d = 0,22 düzeyindeydi (Levant ve ark., 2009). İki grup büyük ölçüde örtüşüyor, duygularını rahatça anlatan pek çok erkek ve zorlanan pek çok kadın var. Finlandiya çalışmasında duyguyu tanıma boyutunda kadınlarla erkekler arasında fark çıkmadı. Erkeklerin puanı, duyguyu anlatma ve dışa dönük düşünme boyutlarında daha yüksekti (Salminen ve ark., 1999).
Travma ve zor dönemler
Uzun süren veya tekrarlayan travmalardan sonra duygularla temas zorlaşabilir. Bir derlemeye göre aleksitimi bazen yoğun stresin veya sarsıcı bir yaşantının ardından ortaya çıkar ve eşlik eden depresyon, kaygı gibi belirtiler hafifledikçe azalabilir. Buna “ikincil” aleksitimi deniyor. Kişilikle ilgili “birincil” aleksitimi ise zaman içinde daha kalıcıdır. Travmanın ardından duygular donmuş gibiyse bu, aleksitimiden ayrı değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Çocuklukta yaşanan istismar ve özellikle duygusal ihmal de yetişkinlikteki aleksitimiyle ilişkili bulunuyor. Yaklaşık 36 bin katılımcının verisine dayanan bir meta-analizde bu ilişki küçük ile orta arasındaydı. Ama ihmal ya da istismar görmüş herkeste bu güçlük ortaya çıkmaz.
Genler ne kadar belirler?
Biyolojinin de bir payı var. Danimarka'da 8.785 ikiz çiftinin karşılaştırıldığı bir araştırmada kişiler arasındaki puan farklarının yaklaşık üçte biri genlerle, geri kalanı büyük ölçüde çevresel etkenlerle açıklandı.
Aleksitimi neye benzer, ne değildir?
“Ne hissettiğimi bilmiyorum” ya da “Duygularımı ifade edemiyorum” diyen herkeste aleksitimi yoktur. İlk soru şu: Duygu var ama adı mı yok, yoksa duygunun kendisi mi çekilmiş? “Hissedemiyorum” ile “ifade edemiyorum” çoğu zaman farklı sorunlara işaret eder, ama ikisi iç içe de geçebilir.
| Durum | Nasıl bir deneyim? | Ne zaman destek almalı? |
|---|---|---|
| Aleksitimi | Duygu çoğu zaman var ama adı yok: “Bir şey oluyor ama ne?” | İlişkilerinizde tıkanmaya yol açıyorsa ya da tıbbi kontrolde açıklanamayan bedensel yakınmalarla birlikte geliyorsa. |
| Depresyon | “Hiçbir şeyden zevk alamıyorum.” En az iki hafta boyunca neredeyse her gün, günün çoğunda çökkünlük ya da ilgi ve zevk kaybı yaşanır. Buna başka belirtiler de eşlik eder. | İki haftadan uzun sürüyorsa ya da daha kısa sürede bile işinizi yapmayı, uyumayı veya kendinize bakmayı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa. Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. |
| Duygusal uyuşma ya da duyarsızlaşma | “Hiçbir şey hissedemiyorum.” Duygular donmuş, kapanmış gibi gelir ya da kendinizi yabancı, gerçek dışı hisseder, kendinize dışarıdan bakıyormuş gibi olursunuz. | Sarsıcı bir yaşantıdan sonra başladıysa ya da nedeni ne olursa olsun sık tekrarlıyor veya geçmiyorsa. Travmadan sonra başladıysa travma odaklı bir değerlendirme gerekir. |
| Otizm | Çocukluktan beri süren sosyal iletişim farklılıkları ve tekrarlayan, esnek olmayan ilgi ve davranışlar vardır. | Bu özellikler gündelik hayatınızı zorluyorsa. Yetişkinlikte tanıyı psikiyatri uzmanı koyar. |
| Duyguyu bilerek saklamak | Ne hissettiğinizi bilirsiniz ama göstermemeyi seçersiniz. | Alışkanlığa dönüşüp sizi yalnızlaştırıyorsa. |
Depresyonda görülen duygusuzluğu ve zevk kaybını depresyon belirtileri yazısında ayrıntısıyla okuyabilirsiniz. Depresyonla aleksitimi aynı anda da görülebilir. Depresif bir dönemde ölçülen yüksek bir aleksitimi puanı, yukarıda sözü geçen “ikincil” türden olabilir ve depresyon hafifledikçe düşebilir.
Antidepresan kullanan pek çok kişi de duygularının köreldiğini anlatır. Depresyon tedavisi gören hastalarla yapılan bir ankete göre bu hem ilaçla hem de depresyonun kendisiyle ilişkili olabilir. Böyle bir durumda ilacı kendi başınıza bırakmayın, durumu reçeteyi yazan hekimle veya bir psikiyatri uzmanıyla konuşun.
Otizmle ilişkisi de sık soruluyor. Otizmli ve otizmi olmayan katılımcıları karşılaştıran on beş çalışmayı birlikte değerlendiren bir derlemede, eşik puan kullanan dokuz çalışmada otizmli katılımcıların yaklaşık yarısı yüksek aleksitimi aralığındaydı. Araştırmaya alınan, otizmi olmayan karşılaştırma gruplarında bu oran yaklaşık %5'ti (Kinnaird ve ark., 2019).
Yani aleksitimi otizmde sık rastlanan ama her otizmli kişide bulunmayan bir özellik. Otizmi olmayan kişilerde de görüldüğü için tek başına otizme işaret etmez. Bir ölçek puanına bakıp otizm sonucuna varmamak gerekir.
Ne zaman beklemeden yardım almalı?
Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız beklemeyin: 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Şiddet ya da istismar yaşıyorsanız Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın ALO 183 hattına 7 gün 24 saat ulaşabilirsiniz. Acil bir tehlikede 112'yi arayın; Polis İmdat 155 de aranabilir. Kadınlar KADES uygulamasını da kullanabilir; telefonunuzu başka biri kontrol ediyorsa uygulamanın orada fark edilebileceğini hesaba katın.
Bedende konuşan duygular
Aleksitiminin ilk boyutu, duyguyu bedensel duyumdan ayırmakta zorlanmaktı. Adı konmayan bir duygu bu durumda yalnızca bedensel bir his olarak fark edilebilir. Şöyle bir sahne düşünün. Pazar günü annenizlere giderken arabada, kırmızı ışıkta beklerken omuzlarınız geriliyor, çeneniz kasılıyor. Tedirginlik, kırgınlık ya da suçluluk olabilecek bir şey aklınızda yalnızca “omuzlarım tutuldu” diye kalıyor.
Bu konudaki çalışmaları bir araya getiren bir derleme, aleksitimi ile bedensel yakınmaları daha sık dile getirmek arasında küçük ile orta arasında bir ilişki buldu. En belirgin bağ duyguyu tanımakta zorlanmayla ilgiliydi, ama derleme neyin neden, neyin sonuç olduğunu ortaya koyamadı.
Burada sıra önemli. Yeni başlayan veya tekrarlayan bedensel yakınmalarda önce bir hekime görünün. Göğüste baskı veya ağrı, kola, çeneye ya da sırta yayılan ağrı, soğuk terleme, nefes darlığı, bayılacak gibi olma, ani ve çok şiddetli bir baş ağrısı varsa beklemeden 112'yi arayın. Yüzde kayma, bir kolda veya bacakta ani güçsüzlük, konuşmanın aniden bozulması da beklemeden 112'yi aramayı gerektirir.
Tıbbi nedenler dışlanmadan bir yakınmayı “psikolojik” saymak erken olur. Kontroller temiz çıktığı hâlde belirtiyi sürekli yokluyor, internette arıyorsanız bu döngü sağlık kaygısıyla ilgili olabilir. Kaygı için işe yarayan ilk adımları kaygıyla başa çıkma yöntemleri yazısında bulabilirsiniz.
Aleksitimi olan birini sevmek
Partneriniz ne hissettiğini sorduğunuzda susuyor ya da “Bilmiyorum” diyorsa, bunu sevgisizliğe yormak kolaydır. Oysa duyguya giden yol kapalı olabilir. Susmanın yorgunluk, kırgınlık, çatışmadan kaçınma gibi başka nedenleri de olabilir. O yüzden partnerinize hemen bir etiket yapıştırmamak daha doğru olur.
Öte yandan bu boşluk ilişkiye yük bindirebilir. 155 evli çifti kapsayan bir araştırmada aleksitimi düzeyi yüksek olanlar kendilerini daha yalnız hissettiklerini söylüyordu. Yalnızlık daha az yakın iletişimle, bu da daha düşük evlilik kalitesiyle ilişkiliydi. Bu sonuçlar iki eş için de geçerliydi. Ölçümler tek seferde yapıldığı için bu bağlantıların yönü belli değil.
Soruyu değiştirmeyi deneyebilirsiniz. “Ne hissediyorsun?” yerine “Bedeninde ne fark ediyorsun?” diye sormak, kapıyı aralamanın daha kolay bir yolu olabilir. Seçenek sunmak da işe yarayabilir: “Kırgın mısın, yorgun musun, yoksa ikisi birden mi?” Yanıtın ertesi güne kalmasına izin vermek ve sessizliği cezalandırmamak da baskıyı azaltabilir.
Yalnız bir ayrım önemli. Sessizlik sizi cezalandırmak için kullanılıyorsa ya da aşağılama, tehdit veya kıskançlık bahanesiyle sizi kontrol etme gibi davranışlarla birlikte geliyorsa, bu duyguları adlandırmakta zorlanmak değil, psikolojik şiddet olabilir.
Duygularını adlandırmakta zorlanan bir partnere zaman tanımak, kendi yakınlık ihtiyacınızı ertelemeniz gerektiği anlamına gelmez. İhtiyacınızı partnerinizi suçlamadan dile getirmek de ilişkinin bir parçası. Gündelik konuşmalarda işe yarayacak öneriler için ilişkilerde sağlıklı iletişim yazısına bakabilirsiniz.
Aynı tartışma hep aynı yere varıyorsa ya da biriniz kendini ilişkide yalnız hissetmeye başladıysa, çift terapisi duyguları birlikte adlandırmayı deneyebileceğiniz bir alan sunabilir. İlişkide korku, tehdit veya şiddet varsa çift terapisi uygun değildir; önce güvenliğiniz gelir. Bu durumda yukarıda sıralanan yardım hatlarına başvurabilirsiniz.
Duygulara ad koyma alıştırması: beden, ad, ihtiyaç, ifade
Duyguyu sözcüğe dökmek yalnızca iletişimi kolaylaştırmaz. Bir beyin görüntüleme çalışmasında katılımcılar olumsuz duygular taşıyan fotoğraflara baktı. Fotoğraftaki duyguya bir ad verdiklerinde, beynin duygusal tepkilerle ilişkili bölgeleri (amigdala ve diğer limbik bölgeler), fotoğrafı başka biçimlerde değerlendirdikleri duruma göre daha az etkinleşti (Lieberman ve ark., 2007).
Bu bir laboratuvar bulgusu ve duyguya ad koymanın gündelik hayatta da aynı etkiyi yaptığını kanıtlamaz. Aşağıdaki dört adım da bu fikirden yola çıkıyor. Tedavi yerine geçmez; kendinizi tanımak için deneyebileceğiniz bir gözlem alıştırmasıdır. Günde beş dakika ayırabileceğiniz bir zaman seçin.
- Beden: Gün içinde bir an durun ve bedeninize kulak verin. Nerede gerginlik, sıcaklık, ağırlık, kıpırtı var? Yorumlamadan yalnızca fark edin.
- Ad: Bu duyuma bir duygu adı arayın. “Kötüyüm” yerine daha belirgin bir sözcük bulmaya çalışın. Emin olmanız gerekmez, “galiba kırgınlık” da bir başlangıçtır.
- İhtiyaç: Kendinize şu an neye ihtiyacınız olduğunu sorun. Dinlenmeye mi, anlaşılmaya mı, sınır koymaya mı, yakınlığa mı?
- İfade: Duyguyu ve ihtiyacı tek cümlede toplayın. Önce kâğıda yazın, kendinizi hazır hissettiğinizde güvendiğiniz birine söyleyin. Örneğin “Toplantıda söylenenlere kırıldım, biraz yalnız kalmaya ihtiyacım var.”
Bedeninize odaklanmak sizi bunaltırsa, çarpıntı veya panik getirirse, zor anıları canlandırırsa ya da kendinizi gerçek dışı hissettirirse alıştırmayı bırakın. Dikkatinizi çevrenizde gördüğünüz ve duyduğunuz şeylere verin, bu deneyimi de bir uzmanla konuşun.
İkinci adımda işinize yarayabilecek bazı sözcükler:
- Üzüntü: üzgün, buruk, hüzünlü, kederli, yalnız
- Kırgınlık: kırılmış, incinmiş, içerlemiş, hayal kırıklığına uğramış
- Korku ve kaygı: korkmuş, gergin, tedirgin, endişeli, bunalmış
- Öfke: sinirli, kızgın, tepkili, sabırsız
- Utanç ve suçluluk: utanmış, mahcup, pişman, suçluluk duyan
- Yakınlık ve keyif: özlem dolu, rahatlamış, minnettar, huzurlu
Bir hafta boyunca her gün, gün içinden tek bir durumu bu dört başlıkla not edin. Aşağıdaki tablo hayali bir örnek. Kendi tablonuzu aynı başlıklarla bir defterde veya telefonunuzun not uygulamasında tutabilirsiniz.
| Gün | Beden | Ad | İhtiyaç | İfade |
|---|---|---|---|---|
| Pazartesi | Mesai sonunda omuzlarda ağırlık | Bunalmışlık | Sessizlik | “Bugün çok bunaldım, yarım saat kendime ayırıyorum.” |
| Salı | Toplantıda yüzde sıcaklık | Mahcubiyet | Hatayı onarmak | “Mahcup oldum, raporu yarın düzeltirim.” |
| Çarşamba | Arkadaşlar buluşmayı bensiz planlayınca midede boşluk | Dışlanmışlık | Fark edilmek | “Plan yapılırken kendimi dışarıda kalmış gibi hissettim, bir dahaki sefere bana da haber verir misiniz?” |
| Perşembe | Annemle konuşunca boğazda yumru | Kırgınlık | Anlaşılmak | “Dün söylediğin canımı yaktı.” |
| Cuma | Eve dönerken göğüste hafiflik | Rahatlama | Dinlenmek | “İçim rahatladı, bu akşam erken yatıp dinleneceğim.” |
| Cumartesi | Arkadaşımı uğurlarken boğazda sıcaklık | Özlem | Bağ kurmak | “Seni şimdiden özledim.” |
| Pazar | Misafirliğe gitmeden önce midede kasılma | Tedirginlik | Sınır koymak | “Biraz tedirginim, saat dokuzda kalkacağım.” |
Haftanın sonunda tabloya dönüp bakın. Hangi duygulara ad koymak kolaydı, hangileri hep “bedende” kaldı? Bazı duygulara hâlâ ad bulamıyorsanız bu da alıştırmanın bir parçası.
Aleksitimi ve terapi: duygulara söz bulmak
Duyguları tanıma ve anlatma becerisi bireysel psikoterapide de, grup çalışmalarında da ele alınabilir. Önce o an içeride ne olduğunu fark etmeye, yani duygusal farkındalığa çalışılır. Kendinizin ve başkalarının iç dünyasını anlama becerisi (zihinselleştirme) de işin bir parçasıdır. Bilişsel davranışçı terapide duygu, düşünce ve bedensel duyumu birbirinden ayırmak üzerinde durulur. “Midem düğümlendi” bir duyum, “Beni beğenmediler” bir düşünce, “Utanıyorum” ise bir duygudur.
Mesleğimde en önem verdiğim şey, danışanlarımın kendini anlatırken güvende hissettiği ve koşulsuz kabul gördüğü bir ilişki alanı oluşturabilmek. Bu alanda, duygulara ad koymayı zorlaştırmış olabilecek erken ilişki deneyimlerine de, bugün işe yarayacak küçük adımlara da birlikte bakarız. Terapiyi, kişinin kendini fark ettiği ve adım adım bu farkındalıklarla kendisini geliştirdiği bir süreç olarak görüyorum.
Değişim konusunda temkinli konuşmak gerekir. Psikolojik müdahalelerin etkisini inceleyen bir gözden geçirme çalışmasına göre aleksitimi “kısmen değiştirilebilir”. Doğrudan onu hedefleyen çalışmalarda puanlar çoğunlukla anlamlı biçimde düşmüş, bu amaçla tasarlanmamış tedavilerde ise sonuçlar tutarsız kalmış (Cameron ve ark., 2014). Bu nedenle bir süre veya seans sayısı vermek mümkün değil.
Sık sorulan sorular
Aleksitimi otizm mi?
Hayır, ikisi ayrı şeyler. Otizm çocukluktan başlayan ve sosyal iletişimi, ilgileri ve davranışları kapsayan bir gelişim farklılığıdır; aleksitimi ise duygulara ad koymakla ilgili bir özelliktir. Otizmli kişilerde daha sık görülür, ama yüksek bir aleksitimi puanı otizm tanısı için bir ölçüt sayılmaz. Yetişkinlikte otizm tanısını psikiyatri uzmanı koyar.
Aleksitimi sonradan olur mu?
Olabilir. Zor dönemlerle birlikte ortaya çıkan “ikincil” türün yanında, kafa travmasına bağlı veya başka nedenlerle oluşan beyin hasarlarından sonra da daha sık görülüyor. Yetişkinlikte belirgin bir neden yokken başladıysa ya da unutkanlık, kişilik değişikliği, konuşma güçlüğü gibi belirtilerle birlikte geldiyse önce bir hekime görünün. Konuşma bozukluğu veya vücudun bir tarafında güçsüzlük aniden başladıysa beklemeden 112'yi arayın.
Aleksitimi düzelir mi, nasıl geçer?
Herkes için “tamamen geçer” demek doğru olmaz. Zor bir dönemle ortaya çıkan ikincil aleksitimi o dönem geçtikçe azalabilir; kişilikle ilgili olan daha kalıcıdır ama o da kısmen değişebilir. İlerleme, bir duyguyu eskisinden biraz daha erken fark etmek ya da “galiba kırgınım” diyebilmek gibi küçük adımlarla da görülebilir.
Aleksitiminin ilacı var mı?
Aleksitimiye özgü tanımlı bir ilaç yok. Eşlik eden depresyon ya da kaygı için ilaç gerekip gerekmediğini bir psikiyatri uzmanı değerlendirir; klinik psikologlar ilaç yazmaz. Zaten ilaç kullanıyorsanız, terapiye başlarken bunu paylaşmanız iki desteğin birlikte planlanmasını kolaylaştırır.
Aleksitimi olan biri âşık olur mu?
Aleksitiminin âşık olmayı engellediğini gösteren bir araştırma yok. Zorluk daha çok duyguyu tanımakta ve söze dökmekte yaşanır. Bu yüzden sevgi sözden çok ilgide, zaman ayırmada ve küçük davranışlarda görünebilir.
Çocuklarda aleksitimi olur mu?
Yanıt çocuğun yaşına ve gelişimine göre değişir, çünkü duyguları tanıyıp adlandırmak çocuklukta hâlâ öğrenilen bir beceridir. Bu yazıdaki bilgiler ağırlıklı olarak yetişkinlerle ve üniversite öğrencileriyle yapılan araştırmalara dayanıyor, çocuklar için doğrudan geçerli sayılmaz. Çocuğunuzun duygularını tanımakta ya da anlatmakta zorlandığını düşünüyorsanız, değerlendirmeyi çocuklarla çalışan bir ruh sağlığı uzmanı yapmalıdır. Kliniğimizin çocuklarla çalışma biçimi çocuk psikolojisi sayfasında anlatılıyor.
Hissettiğinizle sözcük arasındaki boşluk
Terapide hedef, duygularınızı bir anda akıcı biçimde anlatmak değil, hissettiğiniz şeyle onun adı arasındaki boşluk üzerinde birlikte çalışmaktır. İlk görüşmenin nasıl ilerlediğini çalışma biçimimizi anlatan sayfada bulabilirsiniz.
Bilimsel Referanslar
Bu yazıda yararlanılan akademik kaynaklar ve rehberler:
- Güleç H, Köse S, Güleç MY, Çitak S, Evren C, Borckardt J, Sayar K. (2009). Reliability and factorial validity of the Turkish version of the 20-item Toronto Alexithymia Scale (TAS-20). Klinik Psikofarmakoloji Bülteni / Bulletin of Clinical Psychopharmacology, 19(3), 214–220.
- Salminen JK, Saarijärvi S, Äärelä E, Toikka T, Kauhanen J. (1999). Prevalence of alexithymia and its association with sociodemographic variables in the general population of Finland. Journal of Psychosomatic Research, 46(1), 75–82.
- Kinnaird E, Stewart C, Tchanturia K. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80–89.
- Zhang J, Zhang Y, Mao Y, Wang Y. (2023). The relationship between insecure attachment and alexithymia: A meta-analysis. Current Psychology, 43(7), 5804–5825 (çevrimiçi yayın 2023).
- Durak Batıgün A, Büyükşahin A. (2008). Aleksitimi: Psikolojik belirtiler ve bağlanma stilleri. Klinik Psikiyatri Dergisi, 11(3), 105–114.
- Levant RF, Hall RJ, Williams CM, Hasan NT. (2009). Gender differences in alexithymia. Psychology of Men & Masculinity, 10(3), 190–203.
- Lieberman MD, Eisenberger NI, Crockett MJ, Tom SM, Pfeifer JH, Way BM. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428.
- Cameron K, Ogrodniczuk J, Hadjipavlou G. (2014). Changes in alexithymia following psychological intervention: A review. Harvard Review of Psychiatry, 22(3), 162–178.
Yazar hakkında
Yazar
Melike Salta
Uzman Klinik Psikolog
Pendik Salta Psikoloji ve Danışmanlık'ta yetişkin bireylere bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve dinamik psikoterapi yaklaşımları ile travma, anksiyete ve depresyon tedavisi sunmaktadır.
Profesyonel Destek Almak İster misiniz?
Psikologlarımızla görüşmek ve randevu almak için bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Yazılar
Aldatıldıktan Sonra: İlk Günler, Affetme ve Karar
Aldatılma sonrası ne yapmalı? Tepkiler normal mi, ne kadar sürer, kalmak mı gitmek mi? İlk günlerden karar anına, araştırmalara dayanan sakin bir rehber.
Ayrılık Acısı Nasıl Geçer? Yaygın İnançlar ve Araştırmaların Söyledikleri
Ayrılık acısı nasıl geçer? Araştırmaların 30 gün kuralı, eski sevgiliyle temas, duyguları yazmak ve ne zaman destek almak gerektiği hakkında söyledikleri.