EMDR Terapisi Nedir? Nasıl Uygulanır, Kimler İçin Uygundur?

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing — Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), 1987'de Francine Shapiro tarafından geliştirilen yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Dünya Sağlık Örgütü, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için önerilen yaklaşımlar arasında EMDR'a yer verir (WHO, 2013). Bu yazıda EMDR'ın nasıl çalıştığını, hangi durumlarda kullanıldığını ve bir seansta neler olduğunu anlatıyoruz.

EMDR Nasıl Çalışır?

EMDR'ın en yaygın açıklama modeli, Uyarlamalı Bilgi İşleme (Adaptive Information Processing) modelidir. Bu modele göre beyin yaşanan olayları normalde işleyip bellek ağlarına yerleştirir. Travmatik bir olayda bu işleme aksayabilir; anı, duygusal yükü, bedensel duyumları ve "Güvende değilim" gibi olumsuz inançlarıyla birlikte "donmuş" kalır ve bugünkü benzer tetikleyicilerle yeniden alevlenir.

EMDR'da kişi travmatik anıya kısa süreli odaklanırken, göz hareketleri ya da dokunsal veya işitsel iki taraflı (bilateral) uyarımlar kullanılır. Amaç anıyı silmek değil, onun yarattığı duygusal yükün azalmasına yardımcı olmaktır. Süreç sonunda anı hatırlanır, ama çoğu zaman bedende aynı yoğunlukta sıkıntı uyandırmaz; birçok kişi bunu "O olay oldu, ama artık geçmişte kaldı" diye tarif eder.

Bilateral uyarımın nasıl etki ettiği henüz kesinleşmemiştir. Göz hareketlerinin anının canlılığını ve duygusal yoğunluğunu azalttığını gösteren deneysel çalışmalar vardır (Lee ve Cuijpers, 2013); REM uykusundaki işleme süreçleriyle benzerlik kurulması ise bir hipotezdir (Stickgold, 2002).

EMDR'ın 8 Aşaması

1. Öykü alma ve planlama: Geçmişiniz, bugünkü sorunlarınız ve hedefleriniz değerlendirilir; çalışılacak anılar belirlenir.
2. Hazırlık: Süreç anlatılır; güvenli yer egzersizi gibi dengeleme becerileri öğretilir.
3. Değerlendirme: Hedef anı, olumsuz inanç ("Güvende değilim"), olumlu inanç ("Artık güvendeyim"), duygu ve bedensel duyum belirlenir.
4. Duyarsızlaştırma: Bilateral uyarım eşliğinde anı işlenir; rahatsızlık düzeyi düzenli olarak sorulur.
5. Yerleştirme: Olumlu inanç güçlendirilir.
6. Beden taraması: Bedende kalan gerginlik kontrol edilir.
7. Kapanış: Seans dengeleme egzersizleriyle güvenli biçimde sonlandırılır.
8. Yeniden değerlendirme: Sonraki seansta önceki çalışmanın etkileri gözden geçirilir.

EMDR Hangi Durumlarda Kullanılır?

EMDR için en güçlü araştırma kanıtı travma sonrası stres bozukluğu içindir (Cuijpers ve ark., 2020). Klinik uygulamada şu durumlarda da kullanılabilir; bu alanlardaki araştırmalar ise daha sınırlıdır:

• Kaza, afet, saldırı gibi tek olaylı travmalar ve akut stres tepkileri
• Çocukluk çağı travmaları (genellikle önce dengeleme aşamasıyla)
• Komplike yas
• Travmatik bir yaşantıyla bağlantılı panik, fobi ve performans kaygısı
• "Değersizim", "Güvende değilim" gibi olumsuz öz inançlar

Bilimsel Kanıtlar ve Kılavuzlar

• Dünya Sağlık Örgütü (2013): TSSB için travma odaklı BDT ile birlikte önerilen yaklaşımlar arasında EMDR'a yer verir.
• NICE (2018): Savaş dışı bir travmadan üç aydan uzun süre sonra başvuran yetişkinlerde TSSB için EMDR önerir; çocuk ve ergenlerde de değerlendirilebilecek seçenekler arasında sayar.
• Amerikan Psikoloji Derneği (APA, 2017): TSSB için EMDR'a koşullu öneri verir; travma odaklı bilişsel ve davranışçı terapilere güçlü öneri verir.

Bir meta-analiz, EMDR'ın TSSB'de etkili olduğunu, ancak çalışmaların bir kısmının yöntem kalitesinin sınırlı olduğunu bildirmiştir (Cuijpers ve ark., 2020). Bu yüzden EMDR, travma için kanıta dayalı seçeneklerden biridir; tek seçenek değildir.

Bir EMDR Seansında Ne Olur?

EMDR seansları genellikle 60–90 dakika sürer ve yeniden işleme seansları kabaca şu sırayı izler:

1. Karşılama: Son seanstan bu yana olanlar konuşulur.
2. Dengeleme: Güvenli yer egzersizi gibi bir teknikle seansa hazırlanılır.
3. Hedefin değerlendirilmesi: Hedef anı, olumsuz ve olumlu inanç, rahatsızlık düzeyi (0–10) ve olumlu inancın ne kadar doğru hissettirdiği (1–7) belirlenir.
4. Duyarsızlaştırma: Her biri genellikle yarım dakika civarında süren kısa bilateral uyarım setleri yapılır; setler arasında "Ne fark ettiniz?" diye kısa kontroller yapılır.
5. Yerleştirme ve beden taraması
6. Kapanış: Seans dengeleme ile bitirilir; seanslar arası için bilgi verilir.

Seans boyunca uyanık ve bilinçlisinizdir; istediğiniz an durabilirsiniz. NICE, yetişkinlerde EMDR'ın genellikle 8–12 seans olarak planlanmasını, birden fazla travma yaşanmışsa daha uzun tutulmasını önerir (NICE, 2018). Kompleks travmada önce dengeleme aşaması gerektiği için süreç daha uzun sürebilir; süre kişiden kişiye değişir.

EMDR ve Diğer Yaklaşımlar

	EMDR	Travma odaklı BDT	Psikodinamik terapi
Odak	Travmatik anının işlenmesi	Travmayla ilişkili düşünceler ve kaçınma	İlişki örüntüleri ve iç çatışmalar
Yöntem	Bilateral uyarım eşliğinde yapılandırılmış protokol	Bilişsel çalışma ve kademeli maruz bırakma	Konuşma ve anlamlandırma
Tipik süre	Genellikle 8–12 seans (NICE)	Genellikle 8–12 seans (NICE)	Genellikle daha uzun soluklu
TSSB kılavuzlarında	WHO ve NICE önerir; APA koşullu öneri	WHO, NICE ve APA önerir	Birinci seçenekler arasında yer almaz

Kimler İçin Dikkat Gerekir?

EMDR güvenli bir yöntemdir; ancak bazı durumlarda ertelenir, özel hazırlık gerektirir ya da başka bir yaklaşım tercih edilir:

• Aktif psikotik belirtiler: EMDR genellikle ertelenir.
• Akut kriz ya da intihar riski: Önce güvenlik ve dengeleme sağlanır.
• Ağır dissosiyatif tablolar: Uzun bir dengeleme süreci ve deneyimli bir uzman gerekir.
• Aktif madde kullanımı: Önce bu alanda destek gerekebilir.
• Bazı tıbbi durumlar: Örneğin kontrol altında olmayan epilepsi ya da yakın zamanda geçirilmiş göz ameliyatı; göz hareketleri yerine dokunsal veya işitsel uyarım kullanılabilir.
• İlaç kullanımı: Kullandığınız ilaçları terapistinizle ve psikiyatristinizle paylaşın.

Seanslar Arasında Neler Olabilir?

EMDR seansından sonra şunları yaşamak olağan olabilir: canlı rüyalar, yeni anıların akla gelmesi, geçici duygusal dalgalanmalar (üzüntü, öfke, yorgunluk) ve uyku ihtiyacında artış. Şiddetli bir kriz hissi, kendinize zarar verme düşünceleri ya da günlük işlerinizi sürdürememe gibi durumlarda bir sonraki seansı beklemeden terapistinize ulaşın; acil bir durumda 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

EMDR'ı Diğer Yöntemlerle Birlikte Kullanmak

Bazı durumlarda EMDR, başka yöntemlerle birlikte planlanır. Örneğin çocukluk çağı kompleks travmasında önce duygu düzenleme becerileri üzerinde çalışılıp ardından travmatik anılar işlenebilir; panik bozukluğu bir travmatik yaşantıyla bağlantılıysa panik döngüsüne yönelik BDT çalışmasıyla EMDR birlikte düşünülebilir.

EMDR Eğitimi Hakkında

EMDR uygulamak için psikoloji ya da psikiyatri alanında mesleki temele ek olarak, EMDR Avrupa Derneği standartlarına uygun programlarda verilen temel eğitimin ve süpervizyonun tamamlanması gerekir; ileri düzey eğitim ve akreditasyon basamakları da vardır. Terapistinize hangi eğitimi aldığını sormanız doğaldır.

Yanlış Bilinenler

"EMDR hafızayı siler."

EMDR anıyı silmez. Olayı hatırlarsınız; ancak anının yarattığı sıkıntı çoğu zaman azalır.

"EMDR hipnozdur."

EMDR hipnoz değildir. Seans boyunca uyanık ve bilinçlisiniz; istediğiniz anda durabilir, konuşabilir ya da seansı sonlandırabilirsiniz.

"EMDR tek seanslık bir tekniktir."

EMDR, 8 aşamalı yapılandırılmış bir protokoldür ve genellikle birden fazla seans sürer.

Sık Sorulan Sorular

EMDR acı verir mi?

EMDR bedensel acı vermez. Ancak travmatik anılarla çalışmak duygusal olarak yoğun olabilir; bu yüzden süreç sizin hızınızda yürütülür ve her seans dengeleme ile kapanır.

EMDR online yapılabilir mi?

Bazı durumlarda online yapılabilir. Ağır TSSB ya da yoğun dissosiyasyon gibi tablolarda yüz yüze başlamak daha uygun olabilir; bunu ilk görüşmede birlikte değerlendiririz. Ayrıntılar için online terapi sayfamıza bakabilirsiniz.

EMDR'dan sonra kendimi nasıl hissederim?

Yorgunluk, canlı rüyalar ya da geçici duygusal yoğunluk yaşanabilir. Bunlar çoğu zaman işleme sürecinin parçasıdır; zorlanırsanız terapistinize ulaşın.

EMDR yerine başka bir yöntem seçebilir miyim?

Evet. Travma odaklı BDT ve anlatı maruz bırakma terapisi (NET) gibi başka kanıta dayalı seçenekler de vardır. Size en uygun yöntemi ilk değerlendirmede birlikte seçeriz.

Salta Psikoloji'de EMDR çalışmalarını kim yürütüyor?

Kliniğimizde EMDR çalışmalarını EMDR eğitimli Uzman Klinik Psikolog Ece Demir yürütür. Ayrıntılar için EMDR terapisi sayfamıza ve ekibimiz sayfasına bakabilirsiniz.

Salta Psikoloji'de EMDR

Pendik'teki kliniğimizde EMDR çalışmalarını EMDR eğitimli Uzman Klinik Psikolog Ece Demir yürütür. Çocukluk çağı yaşantılarının etkilerini çocukluk travmaları yazımızda anlattık. Bilgi almak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.